Friday, September 8, 2017

અમેરિકામાં પ્રકાશિત થતા મેગેઝીન "રાષ્ટ્ર દર્પણ" માં સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭ ના અંકમાં મારું એક ભજન અને નવરાત્રિ પરનો એક આર્ટિકલ પ્રકાશિત થયા છે, જે નીચે રજૂ કરુ છું.

અમેરિકામાં પ્રકાશિત થતા મેગેઝીન "રાષ્ટ્ર દર્પણ" માં સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭ ના અંકમાં મારું એક ભજન અને નવરાત્રિ પરનો એક આર્ટિકલ પ્રકાશિત થયા છે, જે નીચે રજૂ કરુ છું.


        અવળાં ઉત્પાત (ભરત નો વિલાપ)
ભજન

તને કહેતાં જનની લજાતો, તેં અવળાં કર્યા ઉત્પાતો...

ધિક્ ધિક્ કૈકેયી ધિક્ તારી વાણી, શીદ ને વદિ આવી વાતો
રાજ ન માંગું વૈભવ ત્યાગું, રામ ચરણ બસ નાતો...

જનની કેરું તેં બિરુદ લજાવ્યું, કીધો નાગણ સો નાતો
પતિ વિયોગે ઝૂરે પતિવ્રતા, એવો ન ભાવ જણાતો..

લખ ચોરાસી જીવ ભટકતો, ત્યારે માનવ થાતો
ધિક્ ધિક્ મારા માનવ તન ને, જે દેહથી રામ દુભાતો..

એક પલક જે રામ રિઝાવે, પાવન જન થઈ જાતો
જન્મ ધરી મેં પ્રભુજી ને પૂજ્યાં, તૂટ્યો કાં તો એ નાતો..

પરભવ કેરાં મારા પાપ પ્રગટ્યાં, જીવ નથી કાં જાતો
ધન્ય પિતાજી રામ વિયોગે, તોડ્યો તન થી નાતો..

રામ વિરહ માં રડે ભરતજી, " કેદાર " ગુણલા ગાતો
લેશ ન માયા ઉરમાં આણી, હરિ દર્શન નો નાતો...

ભાવાર્થ-જ્યારે રામના રાજ્યાભિષેક ની જાણ કૈકયીને થઈ, ત્યારે તેણે રાજા દશરથજી પાસે પોતાના બાકી રહેલા બે વચનો ની માંગ કરી, અને તેમાં રામને વનવાસ અને ભરતને રાજગાદી માંગી. રામ વિયોગના દુખથી રાજા દશરથજીએ પ્રાણ ત્યાગ કર્યો. ભરતજી ત્યારે પોતાના મોસાળ કૌશલ દેશમાં હતાં, ત્યાંથી તેમને તેડાવવામાં આવ્યા, જ્યારે ભરતજીને બધી વાતની જાણ થઈ, ત્યારે તેમને ખૂબજ દુખ થયું, અને પોતાની માં ને કહેવા લાગ્યા...
હે કૈકેયી મનેતો તને મા કહેતાં પણ શરમ આવે છે. તેંતો ધિક્કાર પમાડે તેવા વચનો બોલીને મારા પિતાજી સાથે કેવો વહેવાર કર્યો છે? અરે મનેતો પૂછ્યું હોત? કે મારે રાજ્ય જોઈએં કે રામ? રામ વિનાના જીવનની હું કલ્પના પણ ન કરી શકું, અને તેં મને મારા રામ ના વનવાસના ભોગે મારા રાજ્યાભિષેક ની કલ્પના પણ કેમ કરી?
તેંતો જનની કહેવાનો હક્કજ ત્યાગી દીધો છે. જેમ નાગણના મુખમાંથી સદા ઝેરજ નીકળતું હોય, તેમ હળાહળ ઝેર ઓકતા શબ્દોનો માર કરીને તેં મારા પિતાજીનો જીવ લીધો છે, પતિના વિયોગે પતિવ્રતા નારી જે રીતે ઝૂરતી હોય એવો એક પણ ભાવ તારામાં દેખાતો નથી. મારા પરમ પૂજનીય પિતા સમાન ભાઈ  રામ, ભાઇ લક્ષ્મણ અને મારી માતા સિતાજીને વનવાસ આપીને શું હું રાજ ગાદી પર બેસી શકું?
જીવ જ્યારે ચોરાસી લાખ યોનિમાં થી પસાર થાય ત્યારે દેવતાઓને દુર્લભ એવો માનવ દેહ પામે છે. પણ ધિક્કાર છે મારા માનવ દેહને, કે જે દેહને ખાતર મારા રામને કષ્ટ ભોગવવું પડે.
જે કોઈ જીવ ફક્ત એક પળ માટે પણ જો અંત:કરણથી રામ મય બનીજાય તો તે પાવન બનીજાય છે. પણ મારો આ દેહ તારા ઉદરમાં પાક્યો હોવાથી ધિક્કારને પાત્ર છે, કેમકે મેતો જન્મથીજ રામની આરાધના કરી હોવા છતાં આજે રામ મારાથી દૂર થઈ ગયાં.
મને ગર્વ છે કે હું એવા પિતાનો પુત્ર છું, કે જેણે ફક્ત રામના વિયોગની કલ્પના કરીને પ્રાણ નો ત્યાગ કરી દીધો, પણ મારા કોઈ આગલાં જન્મના પાપ ના પ્રતાપ છે, આજે રામનો વિયોગ થયો હોવા છતાં મારા ખોળિયા માં હજુ જીવ ટકી રહ્યો છે.
કેવો મહાન ભક્ત, ત્યાગી, કે જેને ફક્ત પ્રભુના દર્શન સિવાય કોઈજ મોહ કે માયા નથી, એવા ભરતજી ના ગુણ ગાન કેમ ન કરવા પડે?
જય શ્રી રામ ભક્ત ભરતજી.

                 આદ્યશક્તિ આરાધના, પૂજા અને ઊર્જા શક્તિ પ્રાપ્ત કરવાનું પર્વ નવરાત્રિ

ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રાચીન હોવાની સાથે શ્રેષ્ઠ પણ છે. આપણે ત્યાં ઉત્સવો, પરંપરાઓ, તહેવારો વગેરે સામાજિક અને ધાર્મિક રીતે ઊજવાતા હોય છે. જેમાં નવરાત્રીનું અનેરું મહત્ત્વ છે. આમ તો વર્ષમાં 4 નવરાત્રિ હોય છે પણ મુખ્યત્વે બે નવરાત્રીનું મહત્વ વધારે છે. એક ચૈત્ર મહિનામાં અને બીજી આસો મહિનામાં. ચૈત્રી નવરાત્રી ઉપાસનાની દૃષ્ટિએ વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે, જ્યારે આસો નવરાત્રી વર્તમાન સમયમાં એક ઉત્સવ તરીકે વધારે પ્રચલિત બની છે.

નવરાત્રી એ માતા શક્તિની આરાધના નું પર્વ છે. નવરાત્રિમાં મા ભગવતી જગતજનનીનું સ્મરણ કરીને દુષ્ટાત્માઓનો નાશ કરવા માટે દેવીની આરાધના કરવામાં આવે છે. ચૈત્રી નવરાત્રિમાં અનુષ્ઠાન, હવન, સાધના થાય છે જ્યારે આસો નવરાત્રિમાં ઘર ઘરમાં ગરબા નું સ્થાપન કરવામાં આવે છે અને  ગરબીને ફરતા ગરબા રમાય છે.

નવરાત્રી ઊજવવા પાછળ એક પૌરાણિક કથા પણ જોડાયેલી છે. મહિષાસુર નામનો એક રાક્ષસ દેવો અને મનુષ્યોને ખૂબ જ કષ્ટ આપતો હતો. અને ઋષિઓ કે બ્રાહ્મણોને કોઈ ધાર્મિક યજ્ઞ યાગ કરવા દેતો ન હતો. આવી સ્થિતિમાં નિઃસહાય ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણો ભગવાન શિવ ની પાસે ગયા અને સહાય માંગી, આથી ભગવાન શિવ કોપાયમાન થયા અને એક દૈવી શક્તિનું નિર્માણ કર્યું. સૌ દેવતાઓએ પોતાની શક્તિઓ અને શસ્ત્રો તે દેવીને આપ્યાં. આમ, આ દેવી મહાશક્તિ બની ગયાં. તેમણે નવ દિવસ સુધી મહિષાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું અને તેને હણી નાખ્યો. આ રીતે આસુરી વૃત્તિઓને ડામીને દૈવી શક્તિનો મહિમા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો ત્યાર બાદ દેવો નિર્ભય બન્યા.

એવું પણ કહેવાય છે કે શ્રી રામે રાવણ સામે યુદ્ધ કરતાં પહેલાં શક્તિની આરાધના કરી હતી અને આસુરી શક્તિ સામે નવ દિવસ સુધી નવ દેવીઓની આરાધના કરીને યુદ્ધમાં દશમા દિવસે વિજય મેળવ્યો હતો, ત્યારથી નવરાત્રિના નવ દિવસ નવદુર્ગાનાં નવ રૂપની પૂજા-અર્ચનાનું ઘણું મહત્ત્વ છે, અને તેથી ભક્તો આ નવ દિવસ માતાજીના અલગ અલગ નવ સ્વરૂપની આરાધના કરે છે.

  આ નવ રૂપ આ પ્રમાણે ગણવામાં આવે છે
૧, શૈલપુત્રી. પર્વતરાજ હિમાલયને ત્યાં જન્મ થયો હોવાને લીધે તેમને શૈલપુત્રી કહેવામાં આવે છે.
૨, બ્રહ્મચારિણીઃ શક્તિનું આ બીજું સ્વરૂપ ઉપાસકને અનંત કોટિ ફળ આપનારું છે.
૩, ચંદ્રઘંટાઃ દેવીના આ ત્રીજા સ્વરૂપની પૂજા-ઉપાસના કરવાથી સમસ્ત પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને વીરતા પ્રાપ્ત થાય છે.
૪, કુષ્માંડાઃ નવરાત્રિના ચોથા દિવસે દેવી કુષ્માંડાની આરાધનાથી સિદ્ધિઓની પ્રાપ્તિ થાય છે તથા યશ અને આયુષ્યમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
૫, સ્કંદમાતાઃ શક્તિના આ પાંચમા સ્વરૂપની પૂજા કરવાથી સમસ્ત ઇચ્છાઓની પૂર્તિ થાય છે,  અને શત્રુઓનો નાશ થાય છે.
૬, કાત્યાયનીઃ છઠ્ઠા દિવસે તેમની આરાધના કરવામાં આવે છે. તેમના પૂજનથી ભક્તમાં શક્તિનો વધે છે અને દુશ્મનો નો સંહાર કરવા માટે તે          સમર્થ બને છે.
૭, કાલરાત્રિ કાલરાત્રિની પૂજા-અર્ચના કરવાથી પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે. તેજમાં વૃદ્ધિ થાય છે અને દુશ્મનો નો નાશ થાય છે.
૮, મહાગૌરીઃ નવરાત્રિમાં આઠમના દિવસે ગૌરી માતાની પૂજા કરવાનું વિધાન છે. તેમના પૂજનથી નિરંતર સુખમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
૯, સિદ્ધિદાત્રીઃ નવરાત્રિના છેલ્લા એટલે કે નવમા દિવસે માતા સિદ્ધિદાત્રી ની પૂજા-આરાધના કરવાથી મનુષ્યને સમસ્ત સિદ્ધિઓ અને નિધિના પ્રાપ્તિ થાય છે.
દશમાં દિવસે ભગવાન શ્રી રામે રાવણને યુદ્ધમાં હરાવીને તેનો વધ કરેલો, તેથી દશેરાના આ પર્વને અધર્મ પર ધર્મનો વિજય થયો હોવાથી વિજયા દશમી તરીકે મનાવવામાં આવે છે, અને તેના પ્રતીક તરીકે રાવણ ના પૂતળાનું દહન કરવામાં આવે છે.

નવરાત્રિમાં ગરબા રમવા અને ગાવા માટેના ઘણાં પ્રકાર છે. કેટલાંક પ્રકાર પ્રાચીન છે, તો કેટલાંક અર્વાચીન. આ ગરબામાં એક તાળી, બે તાળી, ત્રણ તાળી, ઉપરાંત ઘણી જ્ઞાતી ના આગવા ગરબા પણ રમાય છે, ગરબાની સાથે દાંડિયા પણ મોટા ભાગે રમાય છે. ગરબા ગાવા માટે પણ અલગ અલગ તરજો, ઢબથી ગવાય છે, ગ્રામીણ લોકો માં અણ અલગ અલગ રીત હોય છે. જ્યારે આજે કોણ શું અને ક્યાં રમે છે, કે કયા તાલમાં રમે છે, તે સંશોધન માંગીલે તેવું છે.  પહેલાં ગરબાના બોલ પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવતું, ગરબા ગાયકો પહેલાં ગણેશજી નો ગરબો કે ઓછામાં ઓછી ગણેશ ભગવાનની સાખીતો ગાયજ, ત્યાર બાદ નવ દિવસના માતાજીના સ્વરૂપ પ્રમાણે એક ગરબો તો જરૂર ગાતા, પછી બીજા ગરબા ગવાય, એમાં પણ નડિયાદ ના "માઈ મંદિર" ના કેશવ ભવાની કે  રાજકોટના શ્રી "દયા કલ્યાણ"ના ગરબા ગવાય ત્યારે જાણે સાક્ષાત્ માતાજી રમવા પધાર્યા હોય એવો ભાવ જાગતો. "મોરલિયા જાજે અંબામાં ના દેશમાં", "અંબા અભય પદ દાયની રે" કે ઝૂલે ઝૂલે ગબ્બરની મા" જેવા ગરબાઓની ધુન સાંભળીને ભક્તો ભાવ વિભોર બની જતાં. હું આવાજ ગરબાઓ ગાંધીધામની "નવ દુર્ગા નવરાત્રિ મંડળ" માં ગવડાવતો, અને ખાસ ભક્તો તે સાંભળવા આવતા, પણ આજે આવા ગરબા કદાચ દરેક શોધનો ભંડાર ગણાતા "ગુગલ" માં પણ શોધવા માટે ઘણો પ્રયત્ન કરવો પડે. આજે કહેવાતા આધુનિક ગરબાએ તો મોટા ભાગે ગરબાનું રૂપજ બદલી નાંખ્યું છે. માતાજીની આરાધના, જે ધ્વનિ કર્ણપ્રિય લાગતી તે આજે ઘોંઘાટ થી ક્ષતિ પહોંચાડે છે. દીકરીઓને ગરબા લેતી જોઈને તેમાં માતાજીના દર્શન કર્યાનો ભાવ જાગતો તે આજે મોટા ભાગે ચિત્ર વિચિત્ર અને અર્ધ ઊઘાડા પહેરવેશો જોઈને અલગજ વાતાવરણ ઊભું કરે છે. ઘોંઘાટ મચાવતા સંગીતની ધૂનમાં શબ્દોનું કોઈ મહત્વ રહ્યું હોય એવું લાગતું નથી, અનેક પ્રકારના શણગાર સજીને આવેલા ગાયકો કે ગાયિકાઓ ગરબા ને બદલે ફિલ્મી ગીતો ગાવા અને પ્રદર્શન કરવા આવ્યા હોય એવું લાગે છે, મોટા ભાગે કોઈ ગરબો કે ગીત આખું તો ગવાતુંજ નથી. સનેડો એ ગરબાનું રૂપ નથી, પણ આજે મોટા ભાગે દેખા દેખીમાં ઘણી જગ્યાએ ગવાય છે અને મોટા ભાગે યુવાનો કંઈ પણ સમજ્યા વિના કૂદતા હોય છે. શું આ છે નવ દુર્ગા ના નવલાં નોરતાં?

જો આપણે આપણી સંસ્કૃતિને ટકાવવી હશે તો બદલાવ લાવવો પડશે, કરોડોના ખર્ચા કરીને ભવ્યતા બતાવવાથી ગરબાનું મહત્વ જળવાશે નહીં, પણ ભાવ સહિત માતાજીની આરાધના ભલે થોડી આધુનિક પણે પણ આધ્યાત્મિકતા થી અને ભક્તિ પૂર્ણ રીતે કરવામાં આવે તો તેમાં આનંદ,ઉમંગ અને આરાધના ઝળકી ઊઠશે, એજ સાચા ગરબા અને નવદુર્ગા ની ભક્તિ છે.


:રચયિતા :
કેદારસિંહજી મે. જાડેજા
ગાંધીધામ. કચ્છ.
Email:-kedarsinhjim@gmail.com
WhatApp. ૯૪૨૬૧૪૦૩૬૫.-૮૧૬૦૬૩૦૪૪૯      
ફોટો-ગુગલના સહયોગ થી

No comments:

Post a Comment